Bu içerik Geleceği Keşfedenler’den Damla Duru Öztürk tarafından hazırlanmıştır.

Denizanalarının kalbi ve beyni olmadığını biliyor muydunuz? Muhtemelen bunu biliyordunuz. Peki ya ölümsüz bir denizanası türünün bulunduğunu?

Son zamanlarda denizanalarının ekosisteme nasıl bir faydası dokunduğunu düşünüyordum. Biraz da önyargılıydım çünkü tamamen faydasız varlıklar olarak görüyordum. Biraz araştırdıktan sonra o kadar da gereksiz ve basit bir canlı olmadığını fark ettim. Geçmişi 650 milyon yıla dayanan bu canlılar bilime pek çok katkı sağlamış.

Denizanalarının Genel Yapısı ve Anatomisi

Denizanaları, sölenterler sınıfında yer alan omurgasızlardır. Vücut şekli kubbeli bir şemsiye şeklindedir ve dokunaçları vardır. Kubbeli tepe kısmı, oral kolları ve dokunaçları olmak üzere üç kısma ayrılır. Aslında mercanların bir tür akrabası ve farklı bir yaşam formudur. Tüm denizanalarında nematosist (yakıcı kapsül) denilen mikroskobik organlar vardır ve bunu avlanmak ya da düşmanlarından korunmak için kullanırlar. Temel besinleri mikroskobik deniz canlıları ve planktonlardır.

Görsel 1- Denizanasının Yaşam Döngüsü

Görsel 2 – Denizanasının Yapısı

Denizanalarının Faydası Var Mıdır?

Doğadaki her canlı gibi denizanalarının da bulunduğu ekosisteme faydaları vardır. En büyük faydası ise okyanuslardaki deniz kaplumbağalarının, bazı balıkların besin kaynağıdır. Bazı Güneydoğu Asya ülkelerinin mutfağında kullanılmaktadır, öyle ki denizanası çiftlikleri bile vardır.

Bununla birlikte tıpta da kullanılmaktadır. Örneğin anafilaksinin keşfi denizanaları sayesindedir. Ya da denizanalarından elde edilen kolajen özütlerinin ülser yaralarını bir nebze iyileştirmesi örnek verilebilir.

Denizanaları hakkında bilinmeyen birkaç şey;

1. %95’i sudan oluşuyor. Kalp, beyin gibi organları yoktur. Jel gibi görünseler de aslında büyük bir kısmı sudan oluşmaktadır. Ayrıca karaya çıktıktan bir süre sonra buharlaşıp yok olabilirler.
2. En eski çok hücreli hayvan denizanasıdır. Yaklaşık 650 milyon yıl öncesine dayanır ve bu dinozorlardan da eski oldukları anlamına gelir.
3. Bilim insanları mikro yerçekiminin denizanalarını nasıl etkilediğini incelemek için onları 1991’de Columbia uzay mekiği ile uzaya göndermiştir. Denizanası uzayda çoğalmış ve Dünya’ya dönen yavrular yerçekimiyle nasıl başa çıkacağını çözememiştir.

Görsel 4- Aequorea Victoria

4.   Turritopsis dohrnii türü tehdit, hastalık veya yaşlılık halinde tekrar polip haline gelebilir ve teorik olarak ölümsüz denebilir.

5. Aequorea victoria gibi bazı türler floresan proteini genlerine sahiptir ve ışıldayabilirler.

6. Denizanaları kendilerini klonlayabilirler. İkiye kesildiklerinden iki yeni organizma oluşturabilir.

Bazı Bilindik Denizanası Türleri

Ay Denizanası: Dünyada en çok rastlanan türdür. Planktonlarla beslenir ve hareket kabiliyeti sınırlı olduğu için akıntılarla sürüklenir.

Pusula Denizanası: Akdeniz ve Ege’de sıklıkla görülebilir. Kahverengi ince uzun desenleri vardır. Ay denizanasının sokmasından daha tehlikelidir yoğun kaşıntı kabarma vb. semptomlar görülebilir ancak çok nadir ölümcül olabilmektedir.

Kutu Denizanası: Dünyanın en zehirli 3. hayvanı olarak bilinir ve oldukça ölümcüldür. Saniyede 150 cm ilerleyecek kadar hızlıdır. 24 adet gözüyle dünyayı 360° görebilen nadir canlılardandır.

Deniz Ciğeri Denizanası: Genel olarak küçük denizlerin hepsinde bulunur ve az zehirlidir. Renkleri mavi, sarı ve pembe tonlarında olabilir. Özellikle denizin kirli olduğu yerlerde bulunur.

Beyaz Noktalı Denizanası: Pasifik okyanusunun batı kesimlerinde yaşayan zehirsiz bir türdür. Akdeniz’de de görülmüştür. Tuzluluk ve sıcağa karşı iyi uyum sağlar.

Pembe Denizanası: Atlantik okyanusunda yaşayan oldukça tehlikeli ve zehirli bir türdür. Türkiye’de görülmemiştir. Oldukça büyüktür, çapı 1–2 metreye varabilir.

Denizanası Artışının Nedenleri

Son yıllarda Türkiye de dahil olmak üzere pek çok ülkede denizanası sayısı artmakta. Bunun nedeni tahmin edebileceğiniz üzere iklim değişikliği. Sulardaki fosfor ve azotun artması yani ötrofikasyon balık sayılarını azaltır ve denizanalarının da rakipleri azalır. Bu da denizanası popülasyonunu arttırır. Aynı zamanda yüksek deniz sıcaklıkları denizanaları yaşam sürelerini arttırıyor ve kışın üremelerine olanak sağlıyor. Yüksek sıcaklıklar aynı zamanda tropikal iklimden gelen farklı türlerin Akdeniz kıyılarında yaşamasına olanak sağlıyor.

Denizanalarından Korunma Yolları ve İlk yardım

Denizanalarından korunmak için öncelikle onlardan uzak durmalısınız. Koruyucu ekipmanlar kullanabilir, bulunduğunuz bölgede hangi tür denizanaları olduğunu öğrenebilirsiniz.

Denizanası sokması belirtileri genellikle sokulan yerde ağrı, yanma, kaşıntı ve şişlik şeklindedir. Nadiren daha ağır semptomlar görülebilir ve bunlar denizanasının türüne, sağlık sorunlarınıza ve sokma süresine bağlıdır. Çok yaşlılarda ve çok gençlerde daha şiddetli olabilir.

Denizanası sokması durumunda ilk olarak denizden çıkmalı ve sokulan bölgeyi temiz su ya da deniz suyuyla temizlemelisiniz. Eğer deriye yapışmışsa cımbız yardımıyla iğneler çekilmelidir. Sirke, etil alkol (kolonya) gibi halk arasında işe yaradığı bilinen şeylerin bir faydası yoktur, kullanılmamalıdır. Çalışmalara göre etil alkol ve metil alkol zehir salınımı arttırabiliyor. Eğer bulunabiliyorsa kabartma tozu ve deniz suyu karışımı uygulanmalıdır. 42–45 derece sıcak uygulamanın da soğuk uygulamaktan daha etkili olduğu görülmüştür.

Kaynakça

https://kurious.ku.edu.tr/haberler/denizanalari-o-kadar-beyinsiz-degil-mi/

https://evrimagaci.org/denizanalari-hakkinda-bilinmeyenleri-ogrenince-cok-sasiracaksiniz-12687

https://www.mcsuk.org/news/fascinating-facts-about-jellyfish/

https://www.totalimmersionturkiye.com/deniz-anasi/

https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/denizanalari

Denizanaları Ne İşe Yarar ve Ekosistem İçin Neden Önemlidir? — Evrim Ağacı (evrimagaci.org)

Denizanası Türleri Nelerdir? Bölüm 2 (oltadeniz.com)